Rizik za rak u pušača- zapravo još veći

Da je pušenje osnovni riziko-faktor za nastanak raka pluća ( i još nekih drugih upalnih i malignih oboljenja, npr. raka mokraćne bešike ili hroničnog obstruktivnog oboljenja pluća), poznato je već decenijama.

Primjera radi, 75 % novootkrivenih slučajeva raka pluća je otkriveno kod pušaća (mada pušaći čine manji dio populacije, u Evropi u prosjeku između 16 % u Ukrajini i 45 % u Austriji. Bosna i Hercegovina ovdje spada u države s velikim brojem pušaća, 36 %, prema podacima Svjetske Zdravstvene Organizacije iz 2009. godine). Ipak, 25% oboljelih su deklarisani nepušači.

Jedna nova studija o uticaju pušenja na nastanak karcinoma debelog crijeva pokazuje međutim ne samo da pušenje pospješuje nastanak raka debelog crijeva, nego i da su rizici za nastanak različitih vrsta oboljenja kod pušaća dosad bili čak potcijenjeni i pogrešno procijenjeni.

Naime, većina studija je status pušenja kod pacijenata procjenjivala na osnovnu anamnestičkih podataka (vlastita izjava pacijenta o svojim (ne)pušačkim navikama). U upravo objavljenoj studiji (Cross AJ et al.: Metabolites of tobacco smoking and colorectal cancer risk. Carcinogenesis 2014 ) su međutim  pušačke navike određene analizom metaboličkih produkata u krvi specifičnih za pušače uz istovremenu analizu anamnestičkih podataka.

Tako je na površinu isplivala činjenica da mnogi pušači poriču svoj pušački status, odnosno za mnoge anamnestičke nepušače se ispostavilo da su zapravo pušači, nakon krvne analize. Ili u najmanju ruku pasivni pušači koji toga nisu svjesni. 

Mnogi ispitanici iz onih 25 % "nepušača" bi tako lahko mogli preči u 75 % pušača i statistike dodatno pojačati u pravcu štetnosti duhana.

Jedna-dvije o Nobelovcima

U medicini obično špekulacije o nekom eventualnom budućem zalaganju nisu dovoljne da bi se dobila Nobelova nagrada, kao što je to slučaj, recimo za Nobelovu nagradu za mir.

Naprotiv, nekada zbog nedostatka ozbiljnih dokaza ili sredstava naučnici posežu i za bizarnim oblicima samopožrtvovanja da bi dokazali tezu u koju su ubijeđeni. Ovdje ću spomenuti par takvih slučajeva.

Barry Marshall je australijski naučnik koji je tvrdio da bakterija Helicobacter pylori (u međuvremenu i većini laičke populacije dobro poznata bakterija) može uzrokovati čir na želudcu.
Nakon što je većina naučnika tu hipotezu odbacila obrazloženjem da Helicobacter, odnosno ni bilo koja druga bakterija, ne može opstati u kiselom miljeu (hlorna kiselina) želudca.

Barry Marshall tada (olimpijske 1984. godine) jednostavno uzima epruvetu sa kulturom Helicobactera i ispija je. Ubrzo nakon toga dobija teški oblik gastritisa, a sa njim i Nobelovu nagradu, koju doduše dobija tek 2005. godine.

Werner Barry Marshall naprotiv uopšte nije bio naučnik nego specijalizant u Eberswaldu, gradiću na danas krajnjem istoku Njemačke, ali te 1929. godine gradiću smještenom otprilike u centralnoj Njemačkoj.

Njegova ideja je bila da se kateterom može dospjeti do srca jednostavno kroz periferne vene. On tada traži od sestrice da mu da kateter za mokraćnu bešiku (sestrica nema pojma zašto mu on treba), on zatim sjeda na stolicu, pravi rez na svojoj ruci i gura kateter u prerezanu venu, sve do srca. Ustaje, prolazi pored prestravljene sestrice i odlazi u podrumske prostorije s rentgenom.

U momentu kada ga jedan kolega hvata na djelu, Forßman je već uradio rentgenološki snimak i dokazao da je kateterom dospio do srca!

Na početku je najprije dobio lekciju od svoga šefa, a zatim i pohvalu. Zakašnjela Nobelova nagrada stiže tek nakon Drugog svjetskog rata, 1956. godine za izum bez kojeg bi moderna kardiologija tek mnogo kasnije postala zaseban fah.

O tome da ne stoji iza svih Nobelovih nagrada jedna tako srećna priča, pišem u nastavku.

Prestanak pušenja djeluje jače nego antidepresivi

Jedan sistematični review sa meta-analizom 26 studija, objavljen u British Medical Journalu (BMJ 2014;348:g1151) je određivao uticaj prestanka pušenja na mentalno zdravlje pušaća 6 sedmica nakon prestanka pušenja.

Predmet studija su bili anksioznost, depresija, anksioznost zajedno s depresijom, i stres, kod pušaća prije i nakon prestanka pušenja te su bili upoređeni sa zdravom nepušaćkom populacijom.

Rezultati su pokazali da su svi nabrojani poremećaji značajno bili smanjeni kod pušaća nakon prestanka pušenja te da im se značajno poboljšao kvalitet života i raspoloženje. Djelovanje prestanka pušenja je bilo jače kod ljudi koji su imali i znakove psihičkih poremećaja nego kod onih bez, a efektivnost prestanka pušenja je bila jednaka ili jača od efektivnosti antidepresiva ili lijekova koji se koriste protiv poremećaja raspoloženja.

Traženje metastaza bez zračenja

Određivanje uznapredovalosti zloćudnog tumora ("staging") dosad se uglavnom postizalo PET-aparatima, visokom tehnologijom za traženje metastaza koja je tek odskora postala standard. Međutim, jedna standardna CT/PET procedura opterećuje organizam jonizirajućim zračenjem jednako kao 700 do 750 rentgenoloških snimaka pluća!

Ovako visoko opterećenje X-zrakama nosi sa sobom i dodatni rizik od nastanka novog raka, a taj rizik je kod djece tri puta veći nego kod odraslih, stoga se već neko vrijeme traži alternativa za ovu proceduru.

Moguća alternativa, prema studiji sa Univerziteta Stanford, objavljene u časopisu Lancet (2014; doi: 10.1016/S1470-2045(14)70021-X) mada sa malim brojem uzoraka, je pokazala da je magnetna rezonanca uz korištenje kontrastnog sredstva ferumoxytola jednako uspješna u otkrivanju metastaza kao i CT/PET procedura, a u isto vrijeme, dok se u isto vrijeme ne koristi nikakvo jonizirajuće zračenje.

Da li će ova procedura uspjeti zamijeniti CT/PET preostaje da se vidi iz studija koje u budućnosti trebaju da se urade na velikom broju pacijenata, no iz dosadašnjih rezultata čini se da su nove alternative na pomolu.

Koliko je ukusan tumor?

Prije nešto više od sedam dana čovječanstvu je prezentiran prvi "hamburger iz epruvete", kojeg je proizveo holandski naučnik Mark Post. Borci za prava životinja, vegetarijanci iz solidarnosti, aktivisti zaštite okoliša i mnogi drugi već likuju i najavljuju novo doba zemaljske kugle u kojem neće biti potrebno ubijati životinje zbog ljudske gladi za mesom.

Istina, danas već čak 30 % kopnene površine Zemlje koja nije pokrivena ledom se koristi za uzgoj hrane za tovljene životinje. Ove životinje, kao izvori metana, gasa koji doprinosi globalnom zagrijavanju, zagrijavaju atmosferu više nego automobili, kamioni, brodovi i avioni zajedno, prema procjenama FAO (Poljoprivredne organizacije UN-a).

Međutim, koliko zaista ima opravdanja za veselje? Ovo "meso iz epruvete" je nastalo u uslovima tzv. "ćelijske kulture", metode uzgajanja ćelija, koji je sve samo ne lahak i jeftin. Ako i zanemarimo korištenje i opterećenje nastalog tkiva antibioticima (jer bez antibiotika bi se ćelije lahko inficirale i bile uništene) te drugih kritičnih sastojaka važnih za preživljavanje ćelija, ne smijemo zaboraviti da je glavni prehrambeni sastojak u ćelijskoj kulturi serum goveđih fetusa, odnosno nerođenih teladi.

Dakle, da bismo, pri današnjoj razvijenosti tehnike, uspjeli "uzgojiti" meso bez klanja životinja, moramo ubijati nerođenu telad. I nije baš neki napredak, ali se pobornici ovakvog rješenja problema prehrane mesom vjerovatno nadaju da će se u budućnosti naći alternativa korištenju telećeg seruma.

Pri tom naravno trebaju imati u vidu izuzetno teške uslove ćelijske kulture. Decenijama prošlog vijeka su naučnici pokušavali raznim metodama da dosegnu nivo na kojem bi mogli uzgajati životinjske ćelije dugotrajno. Prve ćelije koje su to bile u stanju su bile tumorske ćelije raka grlića materice izolovane iz materice crnkinje iz SAD-a po imenu Henrietta Lacks (ćelije su po njenim inicijalima dobile ime: HeLa ćelije), koja je i preminula uslijed te bolesti.

Uzgajanje ostalih ćelija je i dalje polučivalo vrlo slabe rezultate. A onda su odjednom počeli da se redaju izvještaji o uspješnom uzgoju ćelijskih kultura raznih vrsta ćelija. Zajednicom naučnika koji su se time bavili je zavladala euforija. Sve dok naučnik po imenu Stenley Gartler na jednoj konferenciji o ćelijskoj i organskoj kulturi nije dokazao ostatku zaprepaštenih učesnika da su sve njihove "uspješne" ćelijske kulture ustvari samo klonovi HeLa ćelija, kojima su njihove posude za uzgoj bile kontaminirane. HeLa ćelije su uskoro potisnule normalne izolovane ćelije u posudama, a naučnici su promjenu u morfologiji i ponašanju ćelija objasnili kao "transformaciju ćelija u kulturi". Tajna njihovog neuspjeha je u tome da su tumorske ćelije, a u ovom slučaju specifićno HeLa ćelije, izuzetno tvrdokorne i otporne te da preživljavaju i u uslovima u kojima normalne ćelije nemaju šansi, te su mogle preživjeti slučajni transport vazduhom ili preko rukavica od posude do posude.

Gartlerovi rezultati su jednim potezom pokazali da su decenije njihovog teškog rada i milioni dolara ustvari bili totalno promašena investicija.

Poenta ovdje jeste, da je ćelijska kultura izuzetno težak i zahtjevan posao i da, čak i sa današnjim napretkom u tehnologiji, teško da se mogu očekivati ozbiljniji pomaci u skorašnje vrijeme, kad je u pitanju kultura normalnih ćelija. Međutim, ukoliko se neko odluči da "hamburgere iz epruvete" proizvede od HeLa ćelija, ne sumnjam da će mu to uspjeti u vrlo kratkom roku. Na kraju krajeva, procjenjuje se da je do danas proizvedeno već preko 50 miliona tona HeLa ćelija, u naučnim labaratorijama.

No imajući u vidu, da se ne bi mnogo ljudi usudilo da jede hamburger od uzgojenih mišićnih vlakana, koliko bi ih se tek usudilo da jede hamburger od tumorskih ćelija?!

Više o temi: The Immortal Life of Henrietta Lacks